Extra informatiebox FruitLent

Geslachtsvorming bij kiwiplanten

Er is wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de erfelijkheid van de geslachtsvorming bij kiwi’s. De expressie van de geslachten bij kiwi wordt aangeduid met de wetenschappelijke term “polygamodioecious”. Behalve zuiver vrouwelijke, zuiver mannelijke en zuiver tweeslachtige vormen bestaan er namelijk nog enkele tussenvormen die soms bij toeval in kleine aantallen kunnen worden gevonden:

  • de vorm “inconstant mannelijk” bevindt zich tussen zuiver mannelijk en tweeslachtig, en:
  • de vorm “inconstant vrouwelijk” zich bevindt tussen tweeslachtig en zuiver vrouwelijk, en:
  • ook “steriele” vormen komen voor.

Al deze tussenvormen hebben commerciëel uiteraard geen enkele waarde, doch zijn voor wetenschappelijk onderzoek wel interessant.

Uit onderzoek is aannemelijk geworden dat de geslachtsvorming van kiwi’s wordt bepaald door één gen of een complex van enkele genen die zich zodanig dicht bij elkaar op het chromosoom bevinden, waardoor ze als één gen acteren (gencomplex). Nog niet helemaal duidelijk is hoe dit gen of gencomplex vererft in een polyploïde soort als kiwi (2n = 6x = 174).

Daarnaast blijken er enkele genen te bestaan die de geslachtsvorming van met name mannelijke planten in beperkte mate lijken te kunnen beïnvloeden, waardoor deze mannelijke planten toch vrouwelijke kenmerken kunnen gaan vertonen. Afhankelijk van de mate van vrouwelijkheid zou dan dus gesproken kunnen worden over “inconstant mannelijk” of over “tweeslachtig”. De expressie van deze aanvullende genen lijkt afhankelijk te zijn van omgevingsfactoren.

Van alle bestaande tussenvormen is de vorm “inconstant mannelijk” het bekendst. De planten van dergelijke vormen kunnen aan dezelfde plant deels mannelijke bloemen en deels tweeslachtige bloemen vormen. De tweeslachtige bloemen hebben dan matig ontwikkelde stampers met een klein vruchtbeginsel met slechts enkele eicellen. Hierdoor zijn dergelijke tweeslachtige bloemen niet in staat om een grote vruchten te vormen en zullen de gevormde vruchten derhalve klein blijven:

(deze foto is niet in FruitLent gemaakt, maar in een andere tuin in de buurt van FruitLent)

Er zijn in sommige veredelingsprogramma’s inmiddels enkele vormen uitgeselecteerd die wel perfect tweeslachtige bloemen geven in combinatie met grote vruchten. Hierdoor is het niet uitgesloten dat er in de toekomst perfect tweeslachtige rassen op de markt zullen komen die ook commerciële waarde hebben. Aangezien in commerciële kiwiplantages een deel van de planten bestaat uit zuiver mannelijke bestuivers, zou een productieverhoging kunnen worden bereikt indien de mannelijke planten zouden kunnen worden vervangen door perfect tweeslachtige planten, of indien de gehele plantage zou kunnen bestaan uit perfect tweeslachtige planten. Voorlopig is dit echter nog lang niet zo ver en zal de kiwi-industrie voorlopig afhankelijk blijven van zuiver vrouwelijke rassen die worden bestoven door zuiver mannelijke rassen.

Over de tweeslachtige rassen die nu vaak via tuincentra e.d. aan hobbyisten worden aangeboden bestaan veel klachten. Een veel gehoorde klacht is dat de planten wel bloeien, maar geen vruchten vormen. Ook komt het kennelijk voor dat de plant de eerste jaren kleine vruchten heeft gevormd en in latere jaren geen vruchten meer geeft.

Hierboven werd al aangegeven dat bij de vorm “incontant mannelijk” de expressie van de aanvulende regulerende genen afhankelijk kan zijn van omgevingsfactoren. Een goede verklaring voor de klachten die veel worden gehoord over de als “tweeslachtig” verkochte kiwiplanten zou dus kunnen zijn dat het in werkelijkheid “inconstant mannelijke” planten zijn, waarbij de mate van mannelijkheid danwel de mate van tweeslachtigheid wordt bepaald door omgevingsfactoren. Dat wil zeggen: op de ene locatie / tijdstip “tweeslachtig”, op de andere locatie / tijdstip weer meer “mannelijk”. Het zal duidelijk zijn dat het aanplanten van dergelijke “tweeslachtige” rassen niet kan worden aanbevolen.