Kenmerken en teelt

Moerbeien groeien aan bomen met hartvormige bladeren die het blad in de winter verliezen. De bomen hebben melkachtig kleverig sap en lopen in het voorjaar vrij laat uit. De bomen kunnen op een goede standplaats erg oud worden (meer dan 100 jaar). De bomen van de zwarte moerbei krijgen na verloop van tijd een fraaie grillige vorm, waardoor deze ook een hoge sierwaarde hebben.

Een moerbeiboom moet met kluit worden geplant, en zelfs dan heeft de boom er soms moeite mee om te hergroeien. Ook kan de boom de eerste jaren vrij wisselvallig groeien. In verband met de hergroei is het in ieder geval beter om geen wortelnaakte bomen te planten. Een boom die van begin af aan is opgekweekt in een container is het meest ideaal.

De vruchten van de moerbei lijken op het eerste aangezicht erg veel op bramen. In morfologisch opzicht zijn ze nader beschouwd echter toch van een geheel ander type. Bij de braam is elk kraaltje een vruchtje met een eigen pit welke wordt omgeven door sappig vruchtvlees. Bij de moerbei daarentegen zijn de vruchtjes zelf droog, maar worden deze omgeven door vlezige gezwollen gedeeltes van de bloem.

De vruchten zijn eetbaar; de vruchten van de zwarte moerbei en van de rode moerbei staan daarbij bekend als het meest smaakvol. De vruchten van de witte moerbei worden soms gekenmerkt als smaakloos, doch dit zal mede afhangen van het betreffende ras.

De naamgeving van de witte moerbei is nogal verradelijk. De naam suggereert alsof de vruchten van deze soort altijd wit van kleur zijn. Alhoewel er inderdaad rassen bestaan waarbij dit het geval is, hebben de vruchten van de meeste witte moerbeirassen gewoon een rode tot paarse kleur.

De rijpe paarse vruchten van de moerbei veroorzaken nauwelijks verwijderbare vlekken (bijvoorbeeld op de stenen van het terras, op het tafelkleed of in kleding) en bevatten aanzienlijke hoeveelheden resveratrol.
Lees hier verder over resveratrol.

Commerciële aspecten

De vruchten van de moerbei kunnen worden gebruikt voor verse consumptie, voor jam, gelei, in gebak en in wijnen. Ook kunnen de vruchten (door de overvloed aan anthocyanen die ze bevatten) worden gebruikt als natuurlijke kleurstof in voedingsmiddelen, dit ter vervanging van soms discutabele synthetische kleurstoffen.

De bladeren van de witte moerbei zijn ook van economisch belang omdat ze het enige voedsel zijn van de zijderups (Bombix mori, genoemd naar de moerbei), die dient voor de productie van zijde. Door de opkomst van synthetische vezels is de aanplant van witte moerbeien ten behoeve van de teelt van zijderupsen sterk achteruit gegaan.

De zwarte moerbei werd in de 17-de en 18-de eeuw veel aangeplant in onze streken, bijvoorbeeld op binnenplaatsen van kloosters en kastelen. De moerbei is echter in de loop der tijd overschaduwd geraakt door modernere fruitgewassen. Heden ten dagen wordt de moerbei over het algemeen gezien als een oud fruitgewas.

Door de kwetsbaarheid van de vruchten, die daardoor slechts zeer kort bewaarbaar zijn, zijn de commerciële mogelijkheden van de verse vruchten beperkt, of beter gezegd: afwezig.

De witte moerbei kent ook veel rassen die met name als sierboom worden gekweekt, zoals treurvormen en vormen met speciale fraaie bladeren. Krachtig groeiende vormen van de witte moerbij worden vaak gebruikt als onderstam voor het enten van andere witte moerbeirassen of voor het enten van zwarte moerbeien.

De voornaamste commerciële betekenis moet in Nederland worden gevonden in de sector boomkwekerij, waar witte en zwarte moerbeien worden vermeerderd als sierbomen voor tuinen en parken (ook voor export) of als fruitboom voor particuliere tuinen.

Omschrijving collectie FruitLent

In FruitLent staan drie verschillende moerbeibomen. In het fruittuingedeelte van FruitLent staat een zwarte moerbei. In het siertuingedeelte staan twee witte moerbeien.

In de collectie van FruitLent zijn de volgende drie moerbeibomen opgenomen:

Morus nigra

Alhoewel van de zwarte moerbei in het buitenland wel enkele rasnamen bekend zijn, is het in Nederland niet gebruikelijk dat zwarte moerbeien op rasnaam worden verkocht. Het is daarom van belang dat bij voorkeur een vegetatief vermeerderde boom wordt gekocht van bekende herkomst, zodat op voorhand duidelijk is dat de boom goede eigenschappen zal bezitten.

De vruchten van Morus nigra rijpen in de maanden augustus en september. De vruchten rijpen ongelijk, waardoor aan de boom tegelijkertijd onrijpe en rijpe exemplaren voor komen, terwijl de overrijpe exemplaren afvallen. De vruchten hebben de beste smaak met het meeste aroma als ze geheel rijp zijn geworden, derhalve vlak voordat ze zullen afvallen.

De boom in FruitLent is in het najaar van 2007 geplant en staat in het fruittuingedeelte. Het betreft een vegetatief vermeerderd exemplaar, welke in 2009 de eerste vruchten droeg.

Morus alba 'Macrophylla'

Deze witte moerbei wordt ook wel Morus platanifolia of Morus alba 'Platanifolia' genoemd. Morus alba 'Macrophylla' is echter de meest geaccepteerde benaming. Zoals de naamgeving al doet vermoeden, gaat het hier om een vorm met zeer grote bladeren. De bladeren zijn donkergroen en glanzend. De bomen groeien snel en kunnen worden gebruikt voor het vormen van een leiboom in dakvorm, dit als vervanger van een dakplataan.

Alhoewel de boom na de bloei een overdadige hoeveelheid vruchtjes zet, vallen deze na verloop van tijd nagenoeg allemaal weer af en bereiken daardoor slechts enkele vruchtjes reeds in de maand juni het eetrijpe stadium. De rijpe vruchtjes zijn paars van kleur.

Doordat veel vruchtjes afvallen voordat ze eetrijp zijn, heeft 'Macrophylla' geen waarde als vruchtboom, doch uitsluitend als sierboom.

De boom van 'Macrophylla' staat sinds het voorjaar van 2006 in het siertuingedeelte van FruitLent en is daar in een dakvorm geleid. De boom is op ruim 2 meter hoogte geënt, waarschijnlijk op een onderstam van een gewone witte moerbei.

Morus alba 'Pendula'

Net als de 'Macrophylla' wordt dit ras eveneens als sierboom toegepast. De takken groeien namelijk hangend, waardoor een fraaie treurvorm ontstaat. In tegenstelling tot de 'Macrophylla' geeft deze witte moerbei wel voldoende oogstbare vruchtjes. Deze rijpen al in juni / juli, dus behoorlijk vroeg in het seizoen. De vruchtjes zijn kleiner dan van de zwarte moerbei en zijn bij volledige rijpheid paars van kleur en zoet van smaak. Desalniettemin is de 'Pendula' voornamelijk voor de sier bedoeld.

De boom staat sinds het voorjaar van 2008 in het siertuingedeelte van FruitLent en is op ruim 2 meter hoogte geënt, waarschijnlijk op een onderstam van een gewone witte moerbei. De boom droeg reeds in 2009 overdadig vruchtjes.